Yıllardır çay içerim ama “çay sanatı” ile “çay yolu” kavramlarını hep birbirine karıştırırdım. Geçenlerde ikisi arasındaki farkı anlatan bir yazı okuyunca aralarını gerçekten ayırt edebildim. Meğer bu tek kelimelik fark, biçim ile öz arasındaki farkmış. Üstelik çay içmenin birbirinden tamamen farklı iki mertebesini de ortaya koyuyormuş.
Yazı bunu çok net anlatıyor. Çay sanatının ağırlık noktası “sanat”tır, yani gözle görülebilen ve öğrenilebilen bir ustalıktır. Fincanları ılıtıp kapları sıcak suyla haşlamaktan suyu demlikten yüksekten dökmeye, gaiwan'ın “üç unsuru”ndan çayı tadıp kokusunu almaya kadar her adım sistemli bir eğitimle kazanılabilir. Buradaki amaç estetik bir hazdır. Çay yolunun ağırlık noktası ise “yol”dur. Bu, çay aracılığıyla gönlü arındıran bir felsefedir. “Uyum, saygı, saflık, dinginlik” ve “Zen ile çay tek bir tattır” ilkelerine dayanır ve ruhsal bir yükselişi hedefler. Kısacası çay sanatı somut bir tekniktir, çay yolu ise soyut bir ilkedir.
Yazıda çay kültürü araştırmacısı Wang Ling'in “Çin Çay Kültürü” adlı kitabından aktarılan bir cümle beni özellikle etkiledi: Çay sanatı, çay kültürünün dış biçimidir; çay yolu ise onun ruhu ve özüdür. Wang Ling bir de benzetme yapıyor: Çay yolu olmayan çay sanatı ruhsuz bir bedene, çay sanatı olmayan çay yolu ise havada asılı bir köşke benzer. Düşününce gerçekten de öyle. Japon çay yolu törene büyük önem verir, ama özünde “uyum, saygı, saflık, dinginlik” sözcükleri yatar. Chaoshan gongfu çayının yirmi bir adımının ardında da bir eşitlik anlayışı gizlidir. Bu anlayış, “Guan Gong şehri dolaşıyor” ve “Han Xin askerlerini sayıyor” gibi adımlarda görülür.
Ben de zamanla şunu kavradım: Çay sanatı bir kayık, çay yolu ise bir denizdir. Denizi olmayan kayık yönünü bulamaz, kayığı olmayan deniz ise aşılamaz. Hayatına daha fazla estetik katmak isteyenler işe çay sanatını öğrenerek başlayabilir: gaiwan kullanmayı çalışabilir, suyun sıcaklığını ayarlamayı deneyebilir, bir çay sofrası kurabilir. Ruhsal bir yankı arayanlar ise Lu Yu'nun “Çay Klasiği”ndeki “özenli davranış, sade erdem” ilkesini okuyabilir. Ya da sessizce otururken bir fincan çayın tadını yavaş yavaş hissedebilir.
Sonuçta çay içmenin en yüksek mertebesi, yolu sanatla taşımak ve ikisini birlikte geliştirmektir. Bir dahaki sefere çay demlerken kendinize şunu sorun: Bugünkü bu fincan çay sanat mı, yol mu, yoksa sanat ile yolun ortak yankısı mı?
Kaynak: Baijiahao
Herkes İpek Yolu'ndan bahsediyor, ancak Sibirya'nın da kendi önemli bir yolu vardı: Çay Yolu. Bu yolun kalbi ise, Moğolistan sınırındaki küçük bir kasaba olan Kiahhta'ydı. Yakın zamanda bu kasaba hakkında kapsamlı bir yazı okudum ve en önemli kısımlarını sizinle paylaşmak istiyorum.
Kiahhta, 1727 yılında bir sınır karakolu olarak kurulmuş, ancak çok kısa sürede imparatorluğun en önemli ticaret kapısı haline geldi. Rusya'nın Çin ile yaptığı neredeyse tüm ticaret, özellikle de çay ticareti, bu kasabadan geçiyordu. 18. yüzyılın ortalarında, Rusya'nın Asya ülkeleriyle olan ticaretinin %67'si Kiahhta üzerinden yapılıyordu ve en iyi zamanlarda bu kasaba, devletin gelirlerinin %8-9'unu sağlıyordu. Karl Marx'ın hesaplamalarına göre, 19. yüzyılın ortalarında Kiahhta'da yılda 1 milyon 750 bin çay sandığı satılıyordu.
Kiahhta çayı, İngiliz çayından neden daha değerliydi? Bunun nedeni, kara yoluyla taşınmasıydı. İngiliz gemileri çayı okyanus yoluyla getiriyordu ve bu sırada çay sık sık ıslanıyor ve kötü kokular alıyordu. Kiahhta çayı ise neredeyse tamamen karayoluyla taşınıyordu. Avrupa'da bu çay, temiz tadı ve güzel görünümüyle takdir ediliyordu ve ayrıca İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nin çayından daha ucuzdu. Hatta, kalitesiz İngiliz çayla karıştırılmasını önlemek için özel bir etiket kullanılıyordu.
Kiahhta'daki tüccarlar – Trapeznikov, Medvednikov, Basnin, Molchanov, Lushnikov, Sabashnikov, Starcev ve diğerleri – büyük servetler elde ettiler, ancak geride sadece lüks evler ve Worth markalı kıyafetler bırakmadılar. Onların paralarıyla okullar, kızlar için bir lise, bir gerçek okul, ilk halk kütüphanesi ve Sibirya'nın ilk gazetesi olan "Kiahhta Listok" açıldı. Tüccar Alexei Starcev, kendi malikanesini Rus Coğrafya Derneği'ne bağışladı ve böylece Sibirya'nın en eski müzesi olan Kiahhta Bölgesel Müzesi kuruldu.
Kiahhta'nın altın çağı, 19. yüzyılın sonunda sona erdi: 1869'da Süveyş Kanalı'nın açılması ve ardından Kiahhta'nın yakınından geçen Trans-Sibirya Demiryolu, çay ticaretini başka rotalara kaydırdı. Bugün, Kiahhta mütevazı bir sınır kasabasıdır, ancak bu yazının sonunda yer alan bir düşünce beni etkiledi: Bir dahaki sefere çay demlediğinizde, Kiahhta'yı hatırlayın.
Kaynak: Sibirsky. Haber.
Görsel: Пётр Милевский / Wikimedia Commons · Public domain
Matcha ve yeşil çay sosyal medyada çok ilgi görürken, beyaz çay şimdiye kadar pek fark edilmedi. Alman Çay ve Bitki Çayı Derneği, 9 Mart 2026 tarihli basın bülteninde bunun değişebileceğini düşünüyor.
Beyaz çay, Camellia sinensis çay bitkisinin genç tomurcuklarından ve yapraklarından üretilir ve neredeyse hiç işlenmez. Yapraklar gölgeli, iyi havalanan bir ortamda 24 ila 72 saat solduruldu ve ardından güneşte ya da düşük sıcaklıkta kurutulur. Böylece tomurcukların gümüşi tüyleri korunur ve aroma hafif, biraz tatlı ila çiçeksi olur. Beyaz çay yalnızca yüzde 5 ila 10 oranında hafifçe fermente edilir, yeşil çaya göre daha az tanen ve kafein içerir ve katekin ile polifenol gibi antioksidanlarca zengindir.
Dernek demlemede genellikle 70 ila 80 derecede su önermektedir. Yeni başlayanlara Pai Mu Tan (çiçeksi, Fujian eyaletinden), daha güçlü Shou Mei ve özel çeşit Silver Needles önerilir. Derneğin Kyra Schaper'i, bu ölçülü yumuşaklığı genellikle siyah ya da yeşil çay içenler için bir sürpriz olarak tanımlıyor.
Bazı çayların ilk yudumda değil, ikinci yudumda insanı etkilemesi fikri bana sempatik geliyor. İnce aromalara yavaş yavaş alışmak isteyenler için burası iyi bir başlangıç.
Kaynak: Deutscher Tee & Kräutertee Verband
ANTARA, Orta Java'daki Karanganyar'ın Ngargoyoso ilçesi, Kemuning köyünden çay girişimcisi Eko Wuryanto hakkında yazdı. 2012 yılında, o dönemde turistler tarafından pek bilinmeyen Kemuning çayının potansiyelini görerek çalıştığı işten ayrıldı.
Başlangıç sermayesi yaklaşık 8 milyon rupiahtı; basit ekipmanla çalıştı, bir kısmını kendisi yaptı. İlk kârı ayda yalnızca yaklaşık 300 bin rupiahtı ve ayda yaklaşık 50 kilogram olan üretimi her zaman satılamıyordu. Bugün işletmesi, yaklaşık beş hektarlık arazide çalışan 26 çiftçiyle birlikte ayda 5 ila 6 ton çayı işliyor ve taze sürgünler için kilogram başına en az 5.000 rupiah ödüyor.
Ürünleri yalnızca geleneksel çaylarla sınırlı değil: yeşil, siyah, beyaz, yasemin, zencefil, limon otu, meyve, baharatlı ve matcha çayları da var. Kahveye benzer bir tadı olan ve kendisinin dediğine göre eski kahve bahçelerinin olduğu topraklarda yetişen Rako çayı da üretiyor. Aylık ciro 2023'te yaklaşık 85 milyon rupiahken 2026'da 250–300 milyon rupiaha yükseldi; bayi sayısı 235'ten yaklaşık 620'ye çıktı. Surabaya'daki bir sergiye katıldıktan sonra, bugün günde yaklaşık 3.000 ürün sipariş veren Boyolali'li alıcılarla tanıştı. İşletme, Endonezya Merkez Bankası'nın desteklediği bir mikro ve küçük işletme.
Benim için en çok akılda kalan, kârın yalnızca kendisine ait olmadığı yolundaki sözü oldu. Bu tür hikâyeler, yerel bir fincan çayın birçok çiftçi ailesi için geçim anlamına gelebileceğini hatırlatıyor.
Kaynak: ANTARA News
CNA'nın 5 Ekim tarihli haberine göre Nantou İlçesi'ne bağlı Mingjian Kasabası'nda çay yaprağının alım fiyatı son dönemin en düşük seviyesine indi; buna karşın üretim ve malzeme maliyetleri artmaya devam ediyor. Bu durum çay üreticilerini ve tüm tedarik zincirini zor duruma sokuyor.
Nantou İlçe Başkanı Hsu Shu-hua, çiftçilerin kaygılarını Tarım Bakanlığı'na ilettiğini ve merkezi hükümetten somut tedbirler istediğini söyledi. Bakanlığın daha önce desteğin bir kısmının çiftçilere, bir kısmının çay tüccarlarına gideceğini belirttiğini aktardı. Ayrıca yasama üyelerinden bakanlıklarla iletişimde yardımcı olmalarını istedi ve ilçenin her türlü desteğe ortak olacağını, Mingjian Çiftçiler Birliği ile birlikte pazarlama ve satın alma konularını inceleyeceğini belirtti. Ana karadaki alıcılara yapılan satışların azaldığına, ilçenin ise diğer şehirlerde yeni satış kanalları geliştirdiğine dikkat çekti.
İlçe başkanlığına aday olan bir diğer isim Wen Shih-cheng ise daha yüksek destek talep ediyor. Gıda ve Tarım Ajansı'nın kilo başına 1 tay (katti) için desteği 3 yeni Tayvan doları, yani kilogram başına yaklaşık 5 dolara çıkarmasını istiyor. Mingjian kasabasının belediye başkanıyla birlikte konuyu merkezi hükümet yetkililerine defalarca ilettiğini söylüyor.
Bu haber bize, çay içerken gördüğümüz şeyin demlenmiş sıvı ve aroma olduğunu, ancak bunun arkasında fiyat dalgalanmalarına dair çiftçi kaygılarının bulunduğunu düşündürdü. Nihai destek ne olursa olsun, Tayvan çayının kalitesini koruyabilmesi için çay üreticilerinin makul bir gelir elde etmesini umuyorum.
Kaynak: CNA
Hava serinledikçe Hampshire merkezli Ahmad Tea, bir dizi sonbahar karışımını öne çıkarıyor: Chai Spice, Cinnamon Haze, Vanilla, Cinnamon & Apple, Blackcurrant Burst ve Rooibos & Cinnamon. Başlık beş çaydan söz ediyor, ancak listede aslında altı çay var.
Gerekçe şu: Soğuk havalarda sıcak baharatlar, olgun meyveler ve tatlı kokular daha zengin ve doyurucu hissettiriyor. Şirket, eklenen aromaların çayın yerini almak yerine onu tamamlaması gerektiğini vurguluyor; böylece iyi Kenya ve diğer Doğu Afrika siyah çaylarının canlı karakteri korunuyor.
Eşleştirme önerileri de var. Baharatlı çaylar yulaf lapası, fırında meyve ve kekle; vanilya puding ve tatlı hamur işleriyle; meyveli karışımlar yağlı yemeklerin tadını dengeleyerek; güçlü siyah çaylar ise doyurucu bir kahvaltıyla iyi gidiyor. Rooibos & Cinnamon kafein içermediği için akşam için iyi bir seçim.
Yazı ayrıca koku ve tadın hafıza ve mevsimle bağlantılı olduğunu not ediyor. Muhtemelen bu yüzden tarçın, vanilya ve elma ekim ayında bu kadar rahatlatıcı geliyor. Aromalı karışımlar herkes için ciddi bir çay anlayışına uymayabilir, ama dengeyle ilgili noktayı beğendim. Akşamlar karardığında buradaki çay severlerin bu kombinasyonlardan hangisine uzandığını merak ediyorum.
Kaynak: Tea & Coffee Trade Journal
Lidl GB, Way To Go! Tea adlı ürünü piyasaya sürdü. Şirket bunu, Kenyalı çay üreticilerinin yaşanabilir gelir açığını doğrudan kapatmak için tasarlanmış İngiltere'deki ilk çay olarak tanımlıyor. Ürün Eylül sonunda, Adil Ticaret Haftası (Fairtrade Fortnight) ile aynı zamana denk gelecek şekilde raflara çıktı.
Mantık basit. Çiftçiler yine Adil Ticaret asgari fiyatını ve Adil Ticaret primini alıyor; buna ek olarak, kilogram başına ek bir tutar Kenya'nın Kericho bölgesindeki küçük üreticilere gidiyor. Lidl, bu çay için Fairtrade ile birlikte bir Yaşanabilir Gelir Referans Fiyatı hesapladı. Fairtrade'e göre bugün Kenyalı çay çiftçilerinin yalnızca beşte biri her ay temel ihtiyaçlarını karşılayacak kadar kazanıyor.
Ürün, 80 poşetlik ve 1,99 sterlinlik tek kökenli bir Kenya çayı. Poşetler yüzde 100 bitkisel liflerden yapılmış, biyolojik olarak parçalanabilir ve kompost edilebilir. Lidl ayrıca kendi markalı siyah, yeşil ve rooibos çaylarının artık tamamının Rainforest Alliance veya Fairtrade sertifikasına sahip olduğunu ve Kenya çayı için insan hakları etki değerlendirmesi yapan İngiltere'deki ilk perakendeci olduğunu belirtiyor.
Ucuz bir fincan çayın kaç elden geçtiğini insan kolayca unutuyor. Bu lansmanın, ambalajdaki bir logodan ziyade adil ücret meselesine somut bir rakam koyması hoşuma gidiyor.
Kaynak: Tea & Coffee Trade Journal
Nantou Dünya Çay Fuarı 3 Ekim'de açıldı ve 11 Ekim'e kadar sürecek, toplam dokuz gün. Tarım Bakanlığı'na bağlı Tarım ve Gıda Ajansı, ziyaretçilerin çay içerek Tayvan'ın toprak yapısını öğrenmesi umuduyla alana "Organik Çay Tema Pavyonu" kurdu.
Ajans 2019'dan beri Tayvan organik çayının markalaşmasını destekliyor ve 2022'den itibaren Tzu Chi Organik Tarım Geliştirme Vakfı'na, adaya yayılmış organik çay üreticilerini ve markalarını "Organik Ada Çayı" adı altında bir araya getirme görevini verdi. Bu yıl 16 ilçe ve şehirden 106 organik çay üreticisi sergiliyor; bu, Tayvan'daki tüm organik çay üreticilerinin üçte birinden fazlası demek. Çaylar yeşil, sarı, beyaz, Baozhong, oolong, Oriental Beauty, kırmızı oolong ve siyah çayı kapsıyor.
Bu yılın teması "Fotosentez Çalışmaları"; çayın fotosentezinin, çay ile çevrenin birlikte var olmasıyla ilişkisini ele alıyor ve mekânsal sergileri, tadım etkinliklerini ve etkileşimli deneyimleri bir araya getiriyor. Pavyonda "Ada Çayı Sergisi" kursu 106 katılımcı markayı tanıtıyor ve "Fotosentez Çalışmaları: disiplinlerarası çay deneyleri" salon forumu yapılıyor. Her gün 28 çay üreticisi grubu, alanda çay masalarında misafirlere bizzat çay ikram ediyor. Bakanlığın Çay ve İçecek Bitkileri Islah Enstitüsü, geleneksel çay sanatını, yapay zekâyla çay seçimini ve çay aroması deneyimlerini birleştiren bir "Tayvan Çay Kültürü Enstitüsü" kurdu.
Bence en ilginç olanı, çay üreticilerinin çayı bizzat sahada ikram etmesi. Çayı yetiştiren insanlardan doğrudan dinlemek, sadece sergilere bakmaktan çok daha etkileyici. Nantou'yu ziyaret etme fırsatınız olursa, Tayvan çaylarının zengin lezzetlerini tanımak için güzel bir fırsat olacaktır.
Kaynak: CNA
Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü, 28 Ağustos 2026 tarihli duyurusunda 3. sürgün yaş çay kampanyasının 1 Eylül'de açılacağını bildirdi.
Duyuruya göre 8 Temmuz'da başlayan 2. sürgün alımları 28 Ağustos'ta sona erdi. Kurum, 2. sürgün alım takvimini geç olgunlaşan bölgeleri de gözeterek daha uzun bir döneme yaymış. Üreticilerden 3. sürgünde de aynı özeni göstermeleri isteniyor. Kurum, hasat boyunca duyurular yapacağını ve üreticilerle ilgili tarafların bunları takip etmesi gerektiğini belirtiyor.
Duyuruda 3. sürgünün iyi geçmesi halinde 2026'nın gerçekten kazançlı bir yıl olmasının umut edildiği de söyleniyor. Metinde fiyat bilgisi yer almıyor.
Bir çay içen olarak bardaktaki çayın arkasında böyle bir takvim ve emek olduğunu bilmek hoşuma gidiyor. Karadeniz'in yağışlı yamaçlarında yılda birkaç kez yapılan hasat, çayı bizim için gündelik bir alışkanlık olmaktan çıkarıp bir kültür haline getiriyor. Siz çayınızı hangi demlikte, ne kadar demlenmiş severseniz?
Kaynak: ÇAYKUR
Matcha, yalnızca öğütülmüş yeşil çay yaprağı değildir. ANTARA'nın bir incelemesine göre, yüksek hassasiyet gerektiren geleneksel bir Japon tarım ve işleme yöntemidir ve her aşama rengini, aromasını ve doğal umami tadını etkiler.
İlk aşama gölgelendirmedir. Hasattan yaklaşık üç ila dört hafta önce çay bitkileri, güneş ışığının yüzde 70 ila 90'ını engelleyen ağlar ya da saman hasırlarla (kanso) örtülür. Daha az ışık, klorofili artırarak yeşilin daha koyu olmasını sağlar ve L-teanin oranını da yükseltir. İkinci aşama hasattır. Enerjisi ve antioksidanı en yüksek olduğu için en genç sürgünler ilk hasattan (shincha) toplanır.
Üçüncüsü, toplamadan sonra birkaç saat içinde yaprakların 15 ila 20 saniye buharda pişirilmesidir; bu, enzimatik oksidasyonu durdurur ve rengi korur. Dördüncüsü, yaprakların rulo yapılmadan kurutulması ve ardından sapların ile kaba liflerin ayıklanmasıdır; ortaya çıkan ürüne tencha denir. Beşincisi, tenchanın saatte yalnızca 30 ila 40 gram üreten bir granit taş değirmende (ishi-usu) yavaşça öğütülmesidir; böylece sürtünme ısısı aromayı bozmaz.
Yazının, tören matchası ile yemek matchasının neden farklı olduğunu anlatmasını beğendim: her şey gölgelendirme sırasındaki özen ve tenchanın saflığına bağlı. Süreci öğrenince matchanın yüksek fiyatı çok daha anlaşılır oluyor.
Kaynak: ANTARA News
Shizuoka Çay Ticaret ve Sanayi Kooperatifi, 8 Ekim'de 31 Ekim'de 'Çayloween' düzenleyeceğini duyurdu. Çay ile Cadılar Bayramı'nı bir araya getiren etkinlik, Shizuoka Kenti'ndeki Keyaki Caddesi'nde yapılacak.
Düzenleyiciler, caddeyi canlandıracak zengin bir program hazırladıklarını ve çay standlarının da bol olacağını söylüyor. Duyuru sayfasında somut program ve saatler yer almıyor; ayrıntıların Matsuzakaya Shizuoka mağazasının etkinlik sayfasında verildiği belirtiliyor. Kooperatifin duyurusuna göre aynı gün Çayloween müzik klibi de yayımlandı.
İletişim: Shizuoka Çay Ticaret ve Sanayi Kooperatifi (Shizuoka Çay Evi zemin katı, tel. 054-271-1955).
Çay genellikle sakin bir imajı akla getirir; bu yüzden onu Cadılar Bayramı kostümleriyle birlikte yudumlamak bana taze geldi. Gençler ve aileler için çayla gündelik bir tanışma fırsatı olabilir; çay diyarı Shizuoka'ya yakışan akıllıca bir fikir. Ayrıntılar açıklandıkça yakından takip etmek istiyorum.
Kaynak: Shizuoka Çay Ticaret ve Sanayi Kooperatifi
Ito En, 5 Ekim'de matcha içecek markası «matcha LOVE»'ın yeni ürünleri olarak «matcha kahveli latte» ve «matcha Mont Blanc latte»'yi tüm ülkede satışa sundu.
Matcha kahveli latte 280 ml'lik şişe kutuda geliyor ve fiyatı 270 yen (vergi dahil). Yüzde 100 yerli matcha ve kahve kullanılıyor; popüler «dirty matcha»dan esinlenilmiş, ancak espresso içermiyor. Matcha Mont Blanc latte ise 170 g'lık geniş ağızlı bir kutuda ve 194 yen (vergi dahil). Bu da yüzde 100 yerli matchadan yapılmış; kavrulmuş kestane gibi tatlı bir aromaya sahip olduğu söyleniyor. İkisi de sıcak ya da soğuk içilebilir.
Ayrıca mart ayında çıkan matcha orman meyveli latte ve matcha badem latte, hem sıcak hem soğuk servis edilebilecek şekilde yenilendi ve aynı gün, 5 Ekim'den itibaren 270 yen (vergi dahil) fiyatla satılıyor. Ayrıca niko and ... COFFEE ile işbirliği ürünü de var; 10-12 Ekim tarihleri arasında Shinagawa'daki «UNI9UE PARK MARCHE'26»'da yalnızca üç gün sunulacak. Orada matcha kahveli smoothie gibi ürünler 680 yen (vergi dahil).
Bunlar çay töreninin çayından biraz uzak ürünler, ama matchanın bu kadar günlük bir içeceğe dönüşerek yayılmasını ilginç buluyorum. Bu sonbaharda pek çok kişinin sıcak versiyonunu denemek isteyeceğini düşünüyorum.
Kaynak: Ito En
